artykuł sponsorowany
Fot: Wikimedia Commons
Chociaż powstał w Paryżu, do historii przeszedł jako „londyński”, bo właśnie w brytyjskiej stolicy znalazł przyjazną przystań. Przez ponad 50 lat polski rząd na uchodźstwie zapewniał ciągłość demokratycznych władz RP i dawał Polakom nadzieję na odzyskanie wolności.
Od 1940 do 1990 roku duchową stolicą suwerennej Polski był Londyn. To właśnie tam — w siedzibie Prezydenta RP na uchodźstwie nazywanej potocznie „Zamkiem” oraz w budynkach zajmowanych przez rząd RP na uchodźstwie — biło przez pół wieku serce wolnej Rzeczypospolitej.
W tym roku historyczna misja emigracyjnych władzo polskich zostanie upamiętniona poprzez utworzenie Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie. Pochowane tam zostaną doczesne szczątki trzech Prezydentów — Władysława Raczkiewicza, Augusta Zaleskiego oraz Stanisława Ostrowskiego, które zostaną przewiezione z Cmentarza Lotników Polskich w Newark-on-Trent w Anglii do Warszawy.
Z Paryża do Londynu
Po internowaniu w Rumunii 19 września 1939 roku polskiego rządu konieczne stało się wyznaczenie nowych władz mogących reprezentować Polskę na Zachodzie.
Na mocy Konstytucji Kwietniowej z 1935 r. Prezydent Ignacy Mościcki wyznaczył na swojego następcę prezesa Światowego Związku Polaków, Władysława Raczkiewicza, który 30 września 1939 r. został zaprzysiężony w Paryżu. W październiku 1939 r. polski rząd emigracyjny został uznany przez Francję, Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 r., władze RP na uchodźstwie przeniosły się do Londynu. Głównymi celami działalności rządu na uchodźstwie było utrzymywanie stałych i bliskich więzi z okupowanym krajem oraz aktywna walka z okupantem u boku Francji i Anglii. W czasie wojny władze RP na emigracji informowały świat o tragedii Holokaustu i Powstaniu Warszawskim, a także włączyły się w pomoc ludności żydowskiej, m.in. poprzez wydawanie fałszywych dokumentów tożsamości, udzielanie zapomóg żywnościowych i finansowych.
Na straży suwerenności Rzeczypospolitej
Po zakończeniu wojny Władysław Raczkiewicz nie złożył urzędu, mimo że społeczność międzynarodowa w większości uznała legalność władz komunistycznych w Polsce.
Rząd Polski nie może zgodzić się na narzucenie Polsce ustroju obcego podstawowym pojęciom wolności, porządku prawnego i moralnym tradycjom narodu polskiego” — napisał koniec czerwca 1945 r. Prezydent Raczkiewicz w apelu do narodu polskiego. I dalej: „Prawny Rząd Rzeczpospolitej Polskiej nie może uznać takiego narzuconego rozwiązania. Prezydent Rzeczpospolitej i Rząd są mandatariuszami woli narodu, aż do czasu, gdy odbędą się w Polsce wolne uczciwe wybory”.
Chociaż rola władz emigracyjnych była symboliczną, to sam fakt nieprzerwanego istnienia suwerennego rządu w Londynie pozwalał przez ponad półwiecze zachować ciągłość demokratycznych władz i dawał Polakom nadzieję na zrzucenie jarzma komunizmu i odzyskanie wolności.
Po śmierci Władysława Raczkiewicza w 1947 roku, Prezydentem został August Zaleski, który sprawował swoją funkcję aż do śmierci w 1972 r. Jego następcą został Stanisław Ostrowski, wybitny lekarz i uznany badacz, który po upływie siedmioletniej kadencji w 1979 roku przekazał urząd Prezydenta RP Edwardowi Raczyńskiemu. Według oceny historyka prof. Andrzeja Paczkowskiego Raczyński „pchnął urząd prezydencki, właściwie skostniały, w stronę życia. A to życie toczyło się nie na ulicach Londynu, tylko na ulicach Warszawy, Radomia, Ursusa, Gdańska”.
Po Raczyńskim urząd prezydenta objął w 1986 roku Kazimierz Sabbat, który od lat 50. aktywnie uczestniczył w życiu polskiej emigracji, a w 1980 r. był inspiratorem utworzenia w Izbie Gmin grupy parlamentarzystów „Solidarność z Polską”.
„Wszystko bowiem, co czynimy w imię zachowania ciągłości prawnej suwerennej Rzeczpospolitej Polskiej i jej władz na uchodźstwie, czynimy z myślą o kraju. W przekonaniu, że w ten sposób służymy dobrze sprawie wolności, niepodległości i demokracji w Polsce” — powiedział Kazimierz Sabbat po objęciu urzędu. W siedzibie Prezydenta i Rządu RP przy Eton Place 43 w Londynie oraz w swoim domu, Sabbat gościł działaczy opozycyjnych z Polski, wspierał ich też materialnie.
Sabbat zmarł w Londynie w lipcu 1989 r. Półtora miesiąca wcześniej w Polsce odbyły się częściowo wolne wybory. W dniu śmierci Sabbata, 19 lipca, na mocy Porozumień Okrągłego Stołu, prezydentem Polski został generał Wojciech Jaruzelski. Trzy dni później, 22 lipca, na Prezydenta na uchodźstwie zaprzysiężono Ryszarda Kaczorowskiego.
Z ziemi obcej do Polski
Pomimo tego, że w Polsce rozpoczęły się demokratyczne zmiany, rząd londyński wstrzymywał się z podjęciem decyzji o zakończeniu swojej misji. Nastąpiło to dopiero 20 grudnia 1990 r. — po wygranych przez Lecha Wałęsę wyborach prezydenckich. Tego samego dnia Prezydent Kaczorowski wydał dekret o zakończeniu działalności i rozwiązaniu rządu RP na uchodźstwie, a dwa dni później na Zamku Królewskim w Warszawie przekazał Lechowi Wałęsie insygnia władzy, które Prezydent Ignacy Mościcki zabrał ze sobą wyjeżdżając z Polski 17 września 1939 roku. to: oryginał tłoku pieczętnego oraz Konstytucji z 1935 roku, a także dwa historyczne ordery — Orła Białego i Polonia Restituta.
Ryszard Kaczorowski zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie samolotu prezydenckiego pod Smoleńskiem. Został pochowany w Panteonie Wielkich Polaków w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie.
Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie
Upamiętnieniem historycznej misji rządu i Prezydentów RP na uchodźstwie będzie sprowadzenie z Anglii do Polski szczątków trzech Prezydentów: Władysława Raczkiewicza, Augusta Zaleskiego i Stanisława Ostrowskiego. Uroczyste pożegnanie Prezydentów w Newark w Anglii odbędzie się 6 listopada, natomiast pochówek w Polsce 12 listopada. Prezydenci spoczną w Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie. W Świątyni powstanie także Izba Pamięci poświęcona Prezydentom.
Więcej informacji na temat przedsięwzięcia i historii RP na uchodźstwie można znaleźć na stronie internetowej: www.misjawolnapolska.pl
Projekt objęty jest Patronatem Narodowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy w Stulecie Odzyskania Niepodległości.
Projekt realizowany jest przez Fundację „Pomoc Polakom na Wschodzie” we współpracy z Kancelarią Prezesa Rady Ministrów.
Projekt finansowany ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach zadania publicznego dotyczącego pomocy Polonii i Polakom za Granicą 2022