Należy pamiętać, że w tym okresie kobiecie przysługuje szczególna opieka lekarska i ma ona prawo zgłosić się do lekarza w każdej chwili, kiedy tylko odczuwa lęk o zdrowie swoje i dziecka. Badania laboratoryjne wykonywane w czasie ciąży możemy podzielić na obowiązkowe badania przesiewowe i tzw. badania zalecane.
Badania przesiewowe – co się bada i dlaczego?
Badania przesiewowe nazywane także skriningowymi, wykonywane są wśród osób bez objawów chorobowych, ale mają na celu jej ewentualne wykrycie. Wykonywane są w całej populacji lub u osób z grupy zwiększonego ryzyka zachorowania na daną chorobę. Typowym badaniem skriningowym jest badanie cytologiczne w kierunku zmian nowotworowych szyjki macicy.
Badania te pozwalają na:
– wykrycie zaburzeń i patologii we wczesnej fazie,
– szybką interwencję lekarską lub wdrożenie specjalistycznej diagnostyki,
– redukcję kosztów przez wczesne zastosowania terapii,
– ograniczenie dolegliwości chorego.
Zatem celem badań przesiewowych wykonywanych u kobiet w ciąży jest wykrycie w jak najwcześniejszym stadium zaburzeń mogących w sposób negatywny wpłynąć na zdrowie matki i jej nienarodzonego dziecka oraz wprowadzenie szybkiego leczenia maksymalnie redukującego negatywne skutki tych zaburzeń.
Badanie moczu
Wśród laboratoryjnych badań przesiewowych, które wykonywane są w czasie ciąży praktycznie przed każdą wizytą u lekarza, znajduje się ogólne badanie moczu. Ma ono na celu monitorowanie pracy nerek, które w tym okresie muszą przefiltrować i oczyścić znacznie (bo około 30-40%) więcej krwi niż przed ciążą. Wczesne wykrycie bakterii w moczu i zastosowanie odpowiedniego leczenia pozwala uniknąć hospitalizacji, która staje się konieczna przy pełnoobjawowym zapaleniu dróg moczowych. Monitorowanie ilości białka wydalanego z moczem jest ważne przy rozpoznaniu stanu przedrzucawkowego, który poza obecnością białka w moczu charakteryzuje się nadciśnieniem tętniczym. Odpowiednio monitorowany i leczony stan przedrzucawkowy, daje możliwość uniknięcia zagrożenia dla matki i dziecka, zdecydować o odpowiednim czasie o hospitalizacji i pomóc w ustaleniu optymalnego terminu rozwiązania. Kontrolowanie wydalanego do moczu cukru (glukozy) ma znaczenie przy monitorowaniu zaburzeń gospodarki węglowodanowej, a jego wykrycie nasuwa podejrzenia o występowaniu cukrzycy ciążowej. Normę stanowi obniżenie ciężaru właściwego moczu.
Morfologia krwi
Badanie morfologii krwi, analogicznie jak analiza moczu, jest badaniem często wykonywanym w trakcie ciąży. W ciąży obserwuje się fizjologiczne (prawidłowe) obniżenie hematokrytu (stosunku objętości krwinek czerwonych do objętości próbki pełnej krwi), hemoglobiny, spadek ilości erytrocytów (krwinek czerwonych) i podwyższenie ilości leukocytów (krwinek białych). Badanie morfologii krwi pozwala na wczesne wykrycie zmian w składzie krwi odzwierciedlających stany patologiczne związane z ciążą, które wymagają szybkiej ingerencji lekarza. Dobrym przykładem jest anemia o różnym natężeniu. Ciężka, nieleczona anemia, poza objawami takimi jak zmęczenie, rozkojarzenie, ból głowy i senność, może powodować wady wrodzone dziecka, nieprawidłowości w rozwoju łożyska, a nawet poronienie.
Badanie tarczycy
W pierwszym trymestrze ciąży obowiązkowo przeprowadzana jest ocena funkcji tarczycy przyszłej mamy. Niewydolność tarczycy u kobiet w ciąży ma konsekwencje dla rozwoju płodu. Może być bezpośrednim czynnikiem wpływającym na rozwój intelektualny dziecka, wiąże się również z ryzykiem utraty ciąży. Oznaczenie poziomu TSH i przeciwciał przeciwko antygenowi tarczycy, tzw. przeciwciał anty-TPO, umożliwia zdiagnozowanie łagodnej niewydolności tarczycy i ustalenie jej ewentualnego związku z mechanizmami autoimmunizacyjnymi, a także określenie ryzyka wystąpienia zapalenia tarczycy po porodzie.
Konflikt serologiczny
Do konfliktu serologicznego w trakcie ciąży dochodzi w wyniku wniknięcia krwinek dziecka do układu krążenia matki. W prawidłowej ciąży do kontaktu dochodzi zazwyczaj dopiero w trakcie porodu, ze względu na istnienie tzw. bariery łożyskowej, która oddziela krwiobieg dziecka i matki. Wcześniejszy kontakt krwinek dziecka z układem krwionośnym matki może nastąpić w wyniku zabiegów wewnątrzmacicznych wykonywanych w trakcie ciąży. W ciąży konflikt dotyczy najczęściej antygenów systemu Rh. W przypadku, gdy matka ma grupę krwi Rh(-) a dziecko Rh(+), system odpornościowy matki rozpoznaje antygen Rh w krwinkach dziecka jako antygen obcy i rozpoczyna produkcję swoistych przeciwciał anty-Rh klasy IgG. Przeciwciała IgG mogą przenikać przez łożysko. Jeżeli więc do wspomnianego kontaktu z krwinkami dziecka dojdzie w trakcie ciąży, przeciwciała IgG matki niszczą krwinki dziecka, prowadząc do anemii płodu, w konsekwencji, w najgorszym przypadku do poronienia. Zazwyczaj w wyniku konfliktu Rh zagrożone jest dopiero dziecko w drugiej ciąży, gdyż przeciwciała anty-Rh u matki powstają po porodzie. Konfliktowi w drugiej i następnych ciążach zapobiega się przez podanie matce immunoglobuliny IgD. Oznaczenie grup krwi matki (i ojca dziecka), w tym antygenów Rh, powinno być wykonane w początkowym okresie ciąży.
Doustny test tolerancji glukozy
Między 24 a 28 tygodniem ciąży należy wykonać doustny, przesiewowy, test tolerancji glukozy. Istotne jest, że nie ma wymogu, aby ciężarna zgłaszała się na czczo, gdyż dopuszczalny jest lekki posiłek. Oznaczenie poziomu glukozy we krwi wykonuje się po godzinie od podania w laboratorium 50 gramów glukozy w roztworze wodnym. Stężenie glukozy nie powinno przekraczać 7,8 mmol/l. Jeśli wynik testu przekroczy 11,1 mmol/l, lekarz kieruje ciężarną do ośrodka referencyjnego. Nieprawidłowe wyniki są wskazaniem do wykonania dwu lub trzypunktowej krzywej cukrowej z obciążeniem 75 gramami glukozy. Stężenie glukozy w krwi oznaczane jest wtedy na czczo oraz po pierwszej i drugiej godzinie po podaniu glukozy.
Oznaczanie glukozy w krwi ma na celu wykrycie cukrzycy ciążowej, której konsekwencją dla dziecka mogą być: wady wrodzone, wysoka masa urodzeniowa, opóźniony rozwój, zwiększone ryzyko śmierci okołoporodowej. Konsekwencjami dla ciężarnej może być: nadciśnienie, ryzyko zakażenia dróg moczowych, zaburzenia widzenia, poronienie.
Inne badania przesiewowe
Do końca pierwszego trymestru obowiązkowo wykonywane są testy diagnostyczne wykluczające zakażenie kiłą, oznaczające odporność na zakażenie wirusem zakażenia wątroby typu B (HBV), tj. oznaczenie przeciwciał anty-HBV i monitorujące poziom glukozy we krwi (na czczo).
Natomiast około 35 tygodnia ciąży przeprowadza się przesiewowe, mikrobiologiczne badanie czystości pochwy. Wykrycie chorobotwórczych bakterii jest wskazaniem do antybiotykoterapii, która pozwalana na uniknięcie zakażenia okołoporodowego noworodka. Ponadto niewykryta i nieleczona infekcja dróg rodnych u kobiety w ciąży może doprowadzić do osłabienia worka owodniowego i przedwczesnego porodu.
Przesiewowe badania prenatalne mają na celu stwierdzenie ryzyka obciążenia dziecka chorobą genetyczną. Najczęściej badania określają ryzyko tzw. trisomii 21, czyli zespołu Downa i rzadszych trisomii dotyczących chromosomów 18 i 13. Są badaniami nieinwazyjnymi, wykonywanymi z krwi matki, które nie stanowią zagrożenia dla dziecka. Ryzyko wspomnianych trisomii wzrasta przede wszystkim z wiekiem matki. Przyjmuje się, że kobiety powyżej 35 roku życia należą do grupy podwyższonego ryzyka i dla nich badanie takie zalecane są szczególnie. Jednakże szeroka dostępność przesiewowych badań prenatalnych opartych na oznaczaniu tzw. markerów biochemicznych, pozwala na rozszerzenie wskazań do badań na kobiety młodsze. Pomyślny wynik testu poprawia samopoczucie matki, co pozytywnie odbija się na rozwoju dziecka. Kobiety z grupy wysokiego ryzyka obciążeń genetycznych płodu (wiek powyżej 35 lat, wada genetyczna poprzednich dzieci) mogą poddać się molekularnemu, nieinwazyjnemu, badaniu genetycznemu, które równocześnie pozwala na określenie płci dziecka i wad genetycznych płodu związanych z chromosomami płciowymi.
